Empaako Collective: een washing station dat andersom is opgezet

Empaako betekent koosnaam in het Rutooro. Het is ook een bedrijf, in 2025 opgericht door Kabuuka Elimethidas, die iedereen Eli noemt, zijn vrouw Immaculate Karungi en Semilla Coffee. Het bestaat om iets heel specifieks op te lossen.

Wat er opgelost wordt

Zo gaat koffie normaal gesproken door dit deel van West-Uganda. Een boer plukt kers en verkoopt die aan een tussenhandelaar. Die verkoopt hem door. Tegen de tijd dat hij iemand bereikt die hem daadwerkelijk kan verwerken, is hij door minstens drie paar handen gegaan, en de boer heeft geen idee wie hem uiteindelijk kreeg, wat hij scoorde of wat hij waard was.

Dat is geen kleine inefficiëntie. Het betekent geen feedback, dus geen manier om beter te worden. Geen traceerbaarheid, dus geen premie. En geen investering die de farm bereikt, dus worden de bomen ouder en minder productief terwijl degene die ze verzorgt geen middelen heeft om er iets aan te doen. Sommige telers hier werken met minder dan 50 bomen.

En het gaat verder. Veel producenten zitten vast in afspraken met tussenhandelaren die gedurende het jaar geld lenen voor schoolgeld of eten, en in ruil de oogst tegen een sterk verlaagd tarief meenemen. Kunstmest is onbetaalbaar of ligt gewoon niet in de winkel. Gereedschap voor snoeien, stumping en irrigatie, zelfde verhaal. Training bestaat nauwelijks, omdat er geen direct gefinancierde inkoopstructuur in het gebied is en de echte verwerkingsfaciliteiten heel ver weg in Kasese staan.

Zelfs in 2025, een jaar met uitzonderlijk hoge prijzen, verdienden sommige boeren in deze gemeenschappen zo'n 65 dollar aan koffie. Voor het hele jaar.

Eli

Begin 2024 werd Wilts van Semilla voorgesteld aan Eli, een jonge man die de West-Ugandese koffieketen van binnenuit kende. Hij groeide op in de regio Mubende en verhuisde naar de buurt van Fort Portal om bij een groene-koffie-exporteur te werken, en daar leerde hij hoe de lokale verhoudingen echt liggen.

Toen die exporteur omviel moest Eli ander werk zoeken. Wat hij toen deed is de reden dat deze pagina bestaat: in plaats van het netwerk van boeren dat hij in een paar jaar had opgebouwd zonder afzet achter te laten, bracht hij hun oogst zelf naar de verschillende washing stations in Kasese.

In januari 2025 ging Semilla terug naar die gemeenschappen. In september 2025 kochten ze kers, en stond de eerste fase van een klein washing station bij Fort Portal, dicht bij waar Eli en Immaculate zich gevestigd hadden.

Wie het runt

Immaculate Karungi is agronoom, groeide op bij Fort Portal en heeft de verwerking onder zich. Zij en het stationsteam leggen elk processdetail vast, meten de vochtigheid van de drogende parchment en kers, en houden de pH bij tijdens de fermentatie. Zodra de gedroogde koffie op 10% vocht zit gaat hij de zak in en droog en donker de opslag in. Als ze even tijd heeft oogst ze op haar eigen farm, die pal naast het washing station ligt, en haar zaadgoed voedt de kwekerij van het project, die bestaat om zaailingen uit te delen aan iedereen in het collectief.

Stanley Masereka is de agronoom in het team en zelf boer. Hij regelt de dagelijkse ophaalrondes, houdt contact met de leden van de gemeenschappen en gaat regelmatig langs op farms om te kijken naar ziektes en plagen, de productiviteit van de bomen te meten, en feedback en training te geven over behandeling en plukken.

Nyakato Viola is de boekhouder. Zij leidt de dagelijkse betalingen, houdt samen met Eli de uitgaven bij, rapporteert over geoogste volumes en beantwoordt vragen over het betaalsysteem.

Nog eens tien vaste teamleden maken de rest uit.

Het deel dat er echt iets verandert

Elke gemeenschap heeft een vertegenwoordiger die kers ophaalt bij de buren. In het normale model neemt die persoon een deel van wat hij ophaalt. Hier niet. Hij is vast lid van het team van het washing station met een fatsoenlijke vergoeding, wat de prikkel wegneemt om bij de mensen om hem heen wat van de prijs af te knabbelen.

Betalen loopt via Emata, een Ugandees bedrijf dat microkredieten verstrekt aan agrarische producenten, met hun CRM-platform. Elke levering van elke producent wordt vastgelegd, en de betaling gaat er realtime uit zodra hij geregistreerd is. Elke gemeenschapsvertegenwoordiger krijgt een smartphone om leveringen zelf bij te houden, plus de spullen om kers te wegen en te floaten, en het bedrijf huurt een inkooppunt voor ze.

Boeren worden betaald via Mobile Money, waarmee je geld op je telefoon kunt aanhouden zonder bankrekening. Alleen de dienst van MTN heeft al meer dan 13 miljoen gebruikers in Uganda, en elke boer waar het collectief van koopt heeft een account. Mobile Money rekent opnamekosten als je je saldo contant wilt, dus legt het collectief er 3% bovenop de kersprijs bij om die te dekken. Klein detail, en precies het verschil tussen een prijs op papier en een echte.

De kersprijs zelf ligt het hele seizoen vast, wat hier zeldzaam is. Lokale prijzen schommelen hard op vraag, aanbod en wereldwijde trends.

Eén neveneffect van alles vastleggen: het collectief heeft de volledige oogstdata van elke individuele boer, en verwerkt de koffie van elke gemeenschap apart.

Hoe de koffie gemaakt wordt

De kers komt elke middag binnen bij het inkooppunt en wordt daar opnieuw gewogen, opnieuw gesorteerd en gefloat. Hij fermenteert een vastgestelde tijd en wordt in de dagen daarna gepulpt.

Voor deze lot specifiek: er wordt om de drie weken geplukt met twee weken rust ertussen, waarna de kers 16 uur in een hopper ligt voor een eerste fermentatie. Na het pulpen volgt een tweede fermentatie in majolica tanks van 44 tot 48 uur. Daarna wassen en 15 tot 20 dagen drogen.

De Kitonya-groep

Deze lot komt van de heuvels van Kitonya en Karangura, van een groep onder leiding van Rosemary Kezabu, een koffieboer en moeder van 36 die zelf zo'n 1.600 SL28-bomen verzorgt.

Je koffie bij een koper krijgen was hier het lastige deel. Boeren moesten hun kers meer dan drie kilometer verplaatsen, de meesten te voet, om hem in Nyabuswa te verkopen, het eerstvolgende dorp van enige omvang. De tussenhandelaren die wel de heuvel op kwamen betaalden er bar weinig voor en vaak ook nog te laat.

Eli's antwoord was een inzamelpunt in Kitonya zelf, gerund door iemand die de gemeenschap al kent en vertrouwt. Dat scheelde iedereen de wandeling, en het maakte de volgende stap in de keten voor het eerst zichtbaar. Boeren hier wisten voorheen niet welk bedrijf hun koffie kocht, omdat tussenhandelaren verkochten aan wie er toevallig was en noch kwaliteitsfeedback noch informatie over de bestemming teruggaven.

Na één volledig seizoen samen zegt de groep blij te zijn met de kwaliteitsfeedback die ze krijgen, en zijn ze vastbesloten hun opbrengst per boom omhoog te krijgen. Vlak na de oogst kochten Eli en het team een set gereedschap voor stumping en snoeien voor de groep en deelden ze gratis zaailingen uit aan de telers van het eerste uur.

Waar Uganda nu staat

In juli 2025 ging Uganda Ethiopië voorbij als grootste koffie-exporteur van Afrika. Het merendeel daarvan is canephora.

Recordvolumes hebben de sector niet divers gemaakt. Grote multinationale handelshuizen domineren, verticaal geïntegreerd met lokale exporteurs die enorme washing stations draaien in de verschillende teeltgebieden, en het document achter deze pagina omschrijft hun tactiek als rigide en onderdrukkend.

Specialty speelde nauwelijks mee. Op een aantal operaties rond Mount Elgon in het oosten na produceren de meeste Ugandese koffiegebieden uitsluitend voor de commerciële handel. Boeren in de Rwenzori vertelden Semilla dat ze maar twee specialty-exporteurs uit hun gebied kenden wiens koffie überhaupt in het Noorden opduikt.

Wat een prima antwoord is op de vraag waarom je nog niet veel Ugandese specialty koffie gedronken hebt.